Otizmin belirtileri çoğu zaman ilk iki yaşta fark edilmeye başlar; bazı çocuklarda ise okul çağına kadar belirgin olmayabilir. Her otizmli çocuk farklıdır: Belirtilerin hepsi her çocukta görülmez ve belirtilerin şiddeti çocuktan çocuğa değişir. Aşağıdaki listeler bir tanı aracı değildir; ama birkaç belirtiyi bir arada görüyorsanız bir uzmana danışmanız için iyi bir nedendir.
Otizm kaç yaşında anlaşılır?
Belirtiler çoğu zaman 12–24 ay arasında fark edilmeye başlar ve deneyimli bir uzman 2 yaş civarında güvenilir bir tanı koyabilir. Belirtileri daha hafif olan çocuklar ise okul öncesinde, okul çağında, hatta daha sonra fark edilebilir (eskiden bu çocuklara Asperger sendromu tanısı da konurdu). Bu yüzden çocuğunuz kaç yaşında olursa olsun, endişeniz varsa değerlendirme yaptırmaktan çekinmeyin.
Erken uyarı işaretleri (ilk 2 yaş)
Otizmli çocuklar çoğu zaman oturma, emekleme ve yürümeyi zamanında yapar; bu yüzden ilk işaretler hareket gelişiminde değil, iletişim ve ortak dikkat becerilerinde görülür:
- 12 aylık civarı: Sizin parmağınızla gösterdiğiniz yere bakmıyor, adına dönmüyor. Aileler çoğu zaman önce “acaba duymuyor mu” diye endişelenir.
- 15 aylık civarı: İstediği şeyi parmağıyla göstermek yerine elinizden tutup sizi oraya götürüyor ya da elinizi nesnenin üzerine koyuyor.
- 18 aylık civarı: İlgisini çeken bir şeyi size göstermek, onu sizinle paylaşmak için işaret etmiyor; size ve nesneye dönüp bakmıyor.
- Gülümseme, el sallama, “ce-e” gibi karşılıklı oyunlara az yanıt veriyor.
- Konuşması gecikiyor; kelimeleri bir şey istemek ya da paylaşmak yerine yalnızca nesnelerin adını söylemek için kullanıyor.
- Her yaşta: Daha önce kazandığı kelimeleri ya da sosyal becerileri kaybediyor.
Bu işaretlerden herhangi birini görüyorsanız beklemeyin; aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza başvurun. Erken tanı, erken eğitim demektir. Tarama ve tanı süreci: Otizm testi nerede ve nasıl yapılır?
İletişim
- Konuşmaya geç başlama ya da hiç konuşmama; söylenenleri anlamakta zorlanma
- Adı söylendiğinde dönmeme, söyleneni duymuyor gibi görünme
- Kelime ve cümleleri anlamından bağımsız tekrar etme (ekolali)
- Düz, tekdüze ya da alışılmadık bir ses tonuyla konuşma
- Göz temasını, yüz ifadelerini ve jestleri az kullanma; istediğini parmağıyla göstermek yerine yetişkinin elini çekerek götürme
- İlgi duyduğu konuyu karşısındakini dinlemeden uzun uzun anlatma
Sosyal etkileşim ve oyun
- Diğer çocuklara ilgi göstermeme ya da oyunlarına katılmakta zorlanma
- Gördüğü ya da sevdiği bir şeyi size göstermek için getirmeme, ilgisini paylaşmama
- Kucaklanmaktan hoşlanmama ya da insanlara çok yaklaşma
- “Mış gibi” oyun oynamama (oyuncak bebeği besleme, öğretmencilik oynama gibi)
- Oyuncaklarla amacına uygun oynamak yerine onları sıraya dizme, tekerleklerini çevirme
Tekrarlayıcı davranışlar ve ilgiler
- El çırpma, sallanma, dönme, parmak oynatma gibi tekrarlayan hareketler
- Kapıyı açıp kapama, ışığı yakıp söndürme gibi tekrarlayan davranışlar
- Günlük düzende ya da ortamdaki küçük değişikliklere aşırı tepki gösterme
- Belirli konulara ya da nesnelere çok yoğun ve sınırlı ilgi
Duyusal farklılıklar
- Seslere, ışığa, kokulara, dokunmaya aşırı tepki verme ya da hiç tepki vermeme
- Gürültülü, kalabalık ortamlardan rahatsız olma; bazı kıyafetleri giymek istememe
- Yalnızca belirli yiyecekleri, belirli kıvamda yeme
- Acıyı, açlığı ya da üzüntüsünü ifade etmekte zorlanma
Ayrıntılı bilgi ve evde yapılabilecekler: Duyu bütünleme ve duyusal farklılıklar
Kız çocuklarında otizm
Kız çocuklarında otizm daha geç fark edilebilir. Otizmli kız çocukları diğer çocukları taklit ederek davranışlarını gizleyebilir, zor durumlarda sessiz kalabilir ve tekrarlayıcı davranışları daha az gösterebilir. Bu “maskeleme” çocuğu çok yorabilir.
Türkiye’de otizm taraması
Sağlık Bakanlığı, 18–36 aylık çocuklara aile sağlığı merkezlerinde otizm taraması yapmaktadır. Çocuğunuzun aşı ve izlem randevularını aksatmayın; bir endişeniz varsa randevuyu beklemeden aile hekiminize söyleyin. Taramada risk görülen çocuklar çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendirilir. Tanının nasıl konduğu: Otizmin tanımlanması ve tanı süreci
Bu belirtiler başka nedenlerle de görülebilir; örneğin işitme kaybı da adına dönmemeye ve konuşma gecikmesine yol açar. Tanıyı yalnızca uzman koyabilir.
Kaynaklar
- İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) — Çocuklarda otizm belirtileri
- Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) — Otizmin erken belirtileri
- Dünya Sağlık Örgütü — Otizm bilgi notu
- DHA — Sağlık Bakanlığının otizm tarama programı
Bu sayfa Beşinci Mevsim'in özel eğitim, dil ve konuşma ve fizyoterapi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Son güncelleme: .