Otizm tanısı kan tahlili ya da görüntüleme ile konulmaz; çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı, çocuğun gelişim öyküsünü, davranışlarını ve aileyle yapılan görüşmeyi değerlendirerek tanı koyar. Günümüzde tanı için Amerikan Psikiyatri Birliğinin hazırladığı DSM-5 ölçütleri kullanılmaktadır. Daha önceki sınıflamada (DSM-IV) yer alan otistik bozukluk, Asperger sendromu ve yaygın gelişimsel bozukluk gibi ayrı tanılar, DSM-5 ile tek bir başlık altında, otizm spektrum bozukluğu olarak birleştirilmiştir.
DSM-5’e göre otizm spektrum bozukluğu
Tanı konulabilmesi için aşağıdaki iki ana alanda belirtilerin bulunması gerekir:
A. Sosyal iletişim ve etkileşimde süregelen güçlükler (üçü birden)
- Karşılıklı sosyal-duygusal ilişkide güçlük: Karşılıklı konuşmayı sürdürememe, ilgi ve duygularını paylaşmada azalma, sosyal etkileşimi başlatmama ya da karşılık vermeme.
- Sözsüz iletişimde güçlük: Göz teması, jest ve mimik kullanımında, beden dilini anlamada ve kullanmada sınırlılık.
- İlişki kurma ve sürdürmede güçlük: Davranışını farklı ortamlara uyarlamada, hayali oyun oynamada ya da arkadaşlık kurmada zorlanma; akranlarına ilgisizlik.
B. Sınırlı, tekrarlayıcı davranış, ilgi ya da etkinlikler (en az ikisi)
- Tekrarlayıcı hareketler, nesne kullanımı ya da konuşma (el çırpma, oyuncakları sıraya dizme, ekolali gibi).
- Aynılıkta ısrar, rutinlere katı bağlılık, küçük değişikliklere aşırı tepki.
- Yoğunluğu ya da konusu bakımından olağan dışı, çok sınırlı ve saplantılı ilgiler.
- Duyusal uyaranlara (ses, ışık, dokunma, koku, ağrı, ısı) aşırı ya da az tepki ya da olağan dışı duyusal ilgi.
Diğer koşullar
- Belirtiler erken gelişim döneminde başlamıştır (sosyal beklentiler arttığında daha belirgin hale gelebilir).
- Belirtiler sosyal, okul ya da günlük yaşamda belirgin güçlüğe neden olmaktadır.
- Durum, zihinsel yetersizlik ya da genel gelişim geriliğiyle daha iyi açıklanamamaktadır.
Destek düzeyleri
DSM-5’te otizm, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğe göre üç düzeyde tanımlanır: 1. düzey (destek gerektiren), 2. düzey (belirgin destek gerektiren) ve 3. düzey (çok belirgin destek gerektiren). MEB mevzuatında da eğitim ortamına karar verilirken “hafif”, “orta” ve “ağır” düzeyde otizm ifadeleri kullanılır. Düzey zamanla değişebilir; erken ve düzenli eğitim çocuğun ihtiyaç duyduğu desteği azaltabilir.
Tanı süreci
- Tarama: Aile hekimleri 18–36 aylık çocuklarda otizm taraması yapar. Taramada risk görülen ya da ailenin endişe duyduğu çocuklar çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendirilir.
- Değerlendirme: Uzman, çocuğu oyun içinde gözlemler, aileden gelişim öyküsünü dinler, gerekirse öğretmenden bilgi ister ve standart değerlendirme araçları kullanır. Otizmli çocukların dış görünümü diğer çocuklardan farklı değildir; tanı davranışların değerlendirilmesiyle konur.
- Ek incelemeler: Konuşma gecikmesi olan her çocukta işitme testi yapılmalıdır. Gerekirse genetik inceleme, EEG ya da başka tetkikler istenir.
- Raporlar: Tanıdan sonra hastaneden ÇÖZGER, ardından RAM’dan özel eğitim raporu alınır.
Tanıdan sonra ne yapmalı?
Tanı konulduktan sonra hastaneden ÇÖZGER, ardından RAM’dan özel eğitim raporu alınarak devlet tarafından karşılanan destek eğitimine başlanabilir. Adımları Özel eğitim desteği nasıl alınır? sayfamızda bulabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; tanıyı yalnızca uzman hekim koyabilir.
Kaynaklar
- Harvard Tıp Fakültesi — DSM-5 otizm tanı ölçütleri
- Amerikan Psikiyatri Birliği — Otizm spektrum bozukluğu nedir?
- Ankara Üniversitesi Açık Ders — Otizm spektrum bozukluğu
Bu sayfa Beşinci Mevsim'in özel eğitim, dil ve konuşma ve fizyoterapi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Son güncelleme: .