Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), çocuğun dikkatini sürdürme, hareketliliğini düzenleme ve dürtülerini kontrol etme becerilerini etkileyen, beynin gelişimiyle ilgili bir farklılıktır. Eskiden “hiperaktivite” ya da “dikkat eksikliği sendromu” olarak da anılırdı. DEHB’nin açılımı “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu”dur; İngilizcede ADHD olarak geçer. DEHB’li çocuklar tembel, terbiyesiz ya da “kötü yetiştirilmiş” değildir; doğru destekle okulda ve günlük yaşamda başarılı olabilirler.

Belirtiler

Belirtiler genellikle 12 yaşından önce başlar ve evde, okulda, sosyal ortamlarda olmak üzere birden fazla yerde görülür. Üç ana alanda toplanır:

Dikkat eksikliği

  • Kolayca dikkati dağılır, başladığı işi bitirmekte zorlanır.
  • Kendisiyle konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünür, yönergeleri takip etmekte zorlanır.
  • Eşyalarını sık sık kaybeder, günlük işleri (diş fırçalamak, çantasını hazırlamak gibi) unutur.
  • Dikkat ve düzen gerektiren ödevlerden kaçınır, dikkatsizce hata yapar.

Aşırı hareketlilik (hiperaktivite)

  • Yerinde duramaz, elleri ve ayaklarıyla sürekli oynar.
  • Oturması gereken yerlerde kalkar, koşar ya da tırmanır.
  • Çok konuşur, sessizce oynamakta zorlanır.

Dürtüsellik

  • Sırasını beklemekte zorlanır.
  • Soru bitmeden cevap verir, başkalarının sözünü keser.
  • Sonucunu düşünmeden hareket eder.

Çocukların çoğunda hem dikkat eksikliği hem hareketlilik belirtileri birlikte görülür; bazı çocuklarda ise yalnızca biri öne çıkar. Kız çocuklarında daha çok dikkat eksikliği görüldüğü için DEHB’leri daha geç fark edilebilir.

Önemli: Özellikle 5 yaşından küçük çocukların hareketli, dikkatinin kolay dağılan ve sabırsız olması çoğu zaman normaldir. Yorgunluk, kaygı, stres, işitme ya da görme sorunları da benzer davranışlara yol açabilir. Bu yüzden tanıyı yalnızca uzman koyabilir.

Belirtilerin okul öncesi, ilkokul ve ergenlikte nasıl göründüğü: Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri: yaşa göre

Nedenleri

DEHB’nin kesin nedeni bilinmemektedir. Genetik etkenler önemli rol oynar ve DEHB çoğu zaman aileden gelir. Erken doğum, epilepsi ve beyin hasarı gibi durumlarda daha sık görülür. Otizm, özel öğrenme güçlüğü (disleksi gibi) ve kaygı bozukluğu DEHB’ye eşlik edebilir. Kötü ebeveynlik, şeker ya da televizyon DEHB’ye neden olmaz; ancak düzensiz uyku ve beslenme belirtileri artırabilir.

Tanı

Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı koyar. Uzman; aileyle ve çocukla görüşür, çocuğun gelişim öyküsünü dinler, öğretmenden bilgi ister ve gerekirse ölçekler ve testler kullanır. Benzer belirtilere yol açabilecek başka durumlar da değerlendirilir. Çocuğunuzla ilgili bir endişeniz varsa önce öğretmeni ve okulun rehber öğretmeniyle konuşmak, ardından çocuk doktorunuza başvurmak iyi bir başlangıçtır. Tanı süreci adım adım: DEHB testi ve tanısı

Tedavi ve destek

DEHB’de amaç, belirtileri yönetmek ve çocuğun okulda, evde ve arkadaş ilişkilerinde başarılı olmasını sağlamaktır. Her çocuğa göre plan yapılır:

  • Aile eğitimi ve davranışsal yöntemler: Açık kurallar, düzenli günlük program, olumlu davranışın hemen fark edilip ödüllendirilmesi.
  • Okulda düzenlemeler: Ön sıralarda oturma, görevleri küçük parçalara bölme, kısa ve tek tek verilen yönergeler, hareket molaları.
  • İlaç tedavisi: Gerekli görülürse yalnızca uzman hekim tarafından başlanır ve izlenir. Her çocuğun ilaç kullanması gerekmez.
  • Bireysel eğitim: Eşlik eden öğrenme güçlüğü ya da dil-konuşma sorunu varsa özel eğitim desteği alınabilir.

Evde neler yapabilirsiniz?

  • Ödev ve benzeri işleri 15–20 dakikalık bölümlere ayırın, aralarda kısa molalar verin.
  • Yönergeleri sakin bir sesle, kısa ve tek tek verin; gerekirse çocuğa tekrar ettirin.
  • Yapılacakları resimli ya da yazılı bir listeyle görünür bir yere asın.
  • Sevdiği fiziksel etkinliklere (yüzme, bisiklet, koşu) düzenli zaman ayırın.
  • Düzenli uyku ve öğün saatlerine dikkat edin; ekran süresini sınırlayın.
  • Yanlışları değil doğru davranışları görün ve övün; ödül tablosu gibi yöntemler işe yarar.

Özel eğitim desteği

DEHB tek başına her zaman özel eğitim raporu gerektirmez. Ancak DEHB’ye özel öğrenme güçlüğü, dil ve konuşma güçlüğü ya da başka bir gelişim farklılığı eşlik ediyorsa, RAM’ın değerlendirmesiyle ücretsiz destek eğitimi alınabilir: Özel eğitim desteği nasıl alınır? Öğretmenler için: Sınıfta dikkat sorunları olan çocuklarla çalışma

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir uzmana danışın.

Kaynaklar

Bu sayfa Beşinci Mevsim'in özel eğitim, dil ve konuşma ve fizyoterapi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Son güncelleme: .