Çocukta Davranış Eğitimi: Ailelere Pratik Yöntemler

Davranış eğitimi, çocuğa neyin doğru olduğunu ceza ile değil, öğreterek ve olumlu davranışı güçlendirerek kazandırmaktır. Aşağıdaki yöntemler her çocuk için işe yarar; otizm, zihinsel yetersizlik ya da dil gecikmesi gibi özel gereksinimi olan çocuklarda ise daha da önemlidir. Bu sayfa, Çocuklarda Davranış Bozuklukları sayfamızın uygulamaya dönük devamıdır.

1. Davranışı anlayın: Öncesi, davranış, sonrası

Her davranışın bir nedeni ve bir işlevi vardır. Bir davranışı değiştirmek için önce onu gözlemleyin:

  • Öncesinde ne oldu? (Bir şey istendi mi, yoruldu mu, ortam gürültülü müydü, bir şeyi alamadı mı?)
  • Davranış neydi? (Tam olarak ne yaptı? “Yaramazlık yaptı” değil, “oyuncağı yere attı” gibi.)
  • Sonrasında ne oldu? (İlgi mi gördü, istediğini mi aldı, istenen işten mi kurtuldu?)

Birkaç gün not tutmak, davranışın neden sürdüğünü çoğu zaman açıkça gösterir. Örneğin her ağladığında istediğini alan bir çocuk, ağlamanın işe yaradığını öğrenmiştir. Konuşamayan bir çocuk ise ağrısını, sıkıntısını ya da isteğini davranışla anlatıyor olabilir.

2. İstenen davranışı güçlendirin

  • Hemen ve somut övün: “Aferin” yerine “Oyuncaklarını kutuya koyman çok güzeldi” deyin. Övgü davranıştan hemen sonra gelmelidir.
  • İlginizi iyi davranışa verin: Çocuklar ilgi ister. Sessizce oynarken yanına gidip ilgilenmek, ancak sorun çıkardığında ilgilenmekten çok daha etkilidir.
  • Ödülleri çeşitlendirin: Sarılmak, gülümsemek, birlikte oyun oynamak, sevdiği bir etkinlik. Maddi ödülleri (şeker, oyuncak) az ve yalnızca gerektiğinde kullanın.
  • Ödül tablosu: Hedef davranışı her yaptığında bir yıldız ya da etiket verin; belirli sayıya ulaşınca önceden kararlaştırılan bir ödüle dönüşsün. Tek seferde bir ya da iki davranışla başlayın.
  • Yeni beceriyi adım adım öğretin: Giyinme gibi bir beceriyi küçük adımlara bölün; her adımı başardığında kutlayın, yardımınızı giderek azaltın.

3. Sorun çıkmadan önleyin

  • Kısa ve olumlu yönerge verin: “Koşma” yerine “Yürüyerek gel” deyin. Yönergeyi bir kez, sakin bir sesle verin; çocuğun yanına gidip göz hizasında konuşun.
  • Seçenek sunun: “Önce mavi mi giyelim, kırmızı mı?” gibi küçük seçenekler, çocuğun kontrol ihtiyacını karşılar ve itirazı azaltır.
  • Önce-sonra kuralı: “Önce ellerimizi yıkayalım, sonra parka gideriz.”
  • Görsel program: Günün sırasını resimlerle gösterin; özellikle otizmli çocuklarda değişikliklere hazırlar.
  • Geçişleri önceden haber verin: “Beş dakika sonra oyun bitiyor” deyip zamanlayıcı kullanın.
  • Zor durumları planlayın: Alışverişe gitmeden önce kuralları anlatın; çocuğu aç, yorgun ya da uykusuzken uzun işlere götürmeyin.
  • İstemeyi öğretin: Ağlamak, vurmak yerine kelimeyle, işaretle ya da resim kartıyla istemeyi öğretin ve doğru isteğe hemen karşılık verin.

4. İstenmeyen davranışa tepki

  • Tehlikesiz davranışları görmezden gelin: Sızlanma, ilgi çekmek için bağırma gibi davranışlara tepki vermeyin; davranış durduğu anda ilgilenin. Uyarı: Görmezden gelmeye başladığınızda davranış önce bir süre artabilir. Pes ederseniz çocuk daha uzun ağlamanın işe yaradığını öğrenir; tutarlı kalırsanız davranış azalır.
  • Doğal ve mantıklı sonuçlar: Oyuncağı fırlatırsa oyuncak bir süre kaldırılır. Sonucu sakin bir sesle söyleyin ve hemen uygulayın.
  • Mola (kısa ara): Belirli bir kural bozulduğunda, önce uyarın; devam ederse çocuğu sakin, sıkıcı bir köşede yaşı kadar dakika (örneğin 4 yaşında 4 dakika) bekletin. Az sözle ve öfkesiz uygulayın. Büyük çocuklara “Sakinleşince gel” diyerek molayı kendisinin yönetmesine izin verebilirsiniz.
  • Yönlendirin: Sıkıldığı için sorun çıkaran çocuğa yapacak başka bir iş verin.
  • Tehlikeli davranışlarda çocuğu ve çevresindekileri güvenliğe alın; sonra sakin bir şekilde ne yapması gerektiğini gösterin.

5. Kaçınılması gerekenler

  • Vurmak, sarsmak ve bağırmak: Amerikan Pediatri Akademisi’ne göre fiziksel ceza ve sert sözler işe yaramaz; çocukta öfke ve saldırganlığı artırır, uzun vadede ruh sağlığına zarar verir.
  • Aşağılamak, alay etmek, başkalarıyla karşılaştırmak
  • Yerine getirmeyeceğiniz tehditler (“Seni burada bırakırım” gibi)
  • Tutarsızlık: Bir gün izin verip ertesi gün cezalandırmak; anne ile babanın farklı kurallar uygulaması.

Unutmayın

Davranış değişikliği zaman alır; sonuç görmek için en az birkaç hafta tutarlı olmanız gerekir. Siz de insansınız. Sabrınızın tükendiği anlarda kendinize kısa bir mola vermek ve yardım istemek, çocuğunuza öfkeyle nasıl başa çıkılacağını göstermenin de bir yoludur.

Uyguladığınız yöntemlere rağmen davranışlar azalmıyorsa ya da çocuğunuz kendine veya başkalarına zarar veriyorsa bir uzmana başvurun. Merkezimizde özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için aileyle birlikte davranış planları hazırlıyoruz.

Kaynaklar

Bu sayfa Beşinci Mevsim'in özel eğitim, dil ve konuşma ve fizyoterapi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Son güncelleme: .