Bazı çocuklar elektrikli süpürgenin sesine kulaklarını kapatarak ağlar, kıyafetinin etiketine dayanamaz ya da belirli dokudaki yiyecekleri ağzına almaz. Bazıları ise sürekli hareket eder, döner, sallanır, çarpıp düştüğünde acıyı fark etmiyor gibi görünür. Bu farklılıklar duyu bütünleme (duyusal işleme) ile ilgilidir. Bu yazıda duyu bütünlemenin ne olduğunu, “duyu bütünleme bozukluğu” ifadesinin ne anlama geldiğini, belirtileri, ne zaman uzmana başvurmanız gerektiğini ve evde neler yapabileceğinizi anlatıyoruz.
Duyu bütünleme nedir?
Duyu bütünleme, beynin duyulardan gelen bilgileri anlamlandırıp bunlara uygun tepki vermesidir. Bilinen beş duyunun (görme, işitme, koku, tat, dokunma) yanında üç duyu daha bu süreçte önemlidir:
- Denge duyusu (vestibüler): Vücudun dengede kalması ve hareketin algılanması
- Vücut farkındalığı (propriosepsiyon): Vücudun nerede olduğunu ve ne kadar güç kullandığını bilmek
- İç duyular (interosepsiyon): Açlık, susuzluk, sıcak-soğuk, tuvalet ihtiyacı ve ağrıyı fark etmek
Duyusal işleme farklılıkları göz, kulak ya da deriyle ilgili bir sorun değildir; bilginin beyinde nasıl işlendiğiyle ilgilidir.
Duyu bütünleme bozukluğu bir tanı mı?
“Duyu bütünleme bozukluğu” ya da “duyusal işleme bozukluğu” ifadeleri sık kullanılır; ancak bu, tıpta kabul görmüş ayrı bir tanı değildir ve psikiyatrik tanı kılavuzu DSM-5’te yer almaz. Amerikan Pediatri Akademisi de 2012’de çocuk doktorlarına bu ifadeyi tanı olarak kullanmamalarını önermiştir.
Duyusal farklılıklar çoğu zaman başka bir durumun parçasıdır. En sık otizmle birlikte görülür: Araştırmalara göre otizmli bireylerin yarısından fazlasında, hatta neredeyse tamamında duyusal farklılıklar vardır. DEHB, gelişimsel koordinasyon bozukluğu ve kaygı bozukluklarında da görülebilir. Bu yüzden duyusal farklılıkları olan bir çocukta, altta yatan bir durum olup olmadığının değerlendirilmesi önemlidir.
Belirtiler
Çocuk bazı duyulara aşırı, bazılarına çok az tepki verebilir; aynı çocukta ikisi birlikte de görülebilir.
Aşırı duyarlılık
- Yüksek seslerde (süpürge, el kurutma makinesi, kalabalık) kulaklarını kapatma, ağlama
- Kıyafet etiketlerinden, dikişlerden ya da bazı kumaşlardan rahatsız olma
- Belirli dokudaki ya da birbirine karışmış yiyecekleri reddetme
- Saç yıkama, saç kesimi, tırnak kesimi ve diş fırçalamaya aşırı tepki
- Parlak ışıklı ya da gürültülü ortamlarda huzursuzlanma
Az duyarlılık ya da duyu arayışı
- Sürekli hareket etme, dönme, sallanma, zıplama
- Eşyalara ve insanlara çarpma, sıkı sarılmayı ya da baskıyı sevme
- Acıyı, sıcağı ya da soğuğu az fark etme
- Açlık, susuzluk ya da tuvalet ihtiyacını geç fark etme
Denge ve koordinasyon
- Sakarlık, sık düşme, merdiven inip çıkmakta zorlanma
- Salıncak, kaydırak gibi oyunlardan korkma ya da tam tersine hiç doyamama
Bu davranışların bir kısmı her çocukta zaman zaman görülebilir. Önemli olan, ne sıklıkta olduğu ve çocuğun günlük yaşamını ne kadar etkilediğidir.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
- Duyusal tepkiler yemek, giyinme, uyku, banyo ya da okul gibi günlük yaşamı belirgin biçimde zorlaştırıyorsa,
- Konuşma, sosyal iletişim ya da hareket gelişiminde de gecikme varsa,
- Çocuğunuzun kendine zarar verecek kadar çarpması ya da acıyı fark etmemesi sizi endişelendiriyorsa,
önce çocuk doktorunuza danışın. Gerekirse çocuk ve ergen ruh sağlığı ya da çocuk nörolojisi uzmanına yönlendirilirsiniz. Duyusal farklılıkların ayrıntılı değerlendirmesini ergoterapistler yapar. Gelişim basamakları için: Gelişim geriliği
Duyu bütünleme terapisi işe yarar mı?
Duyu bütünleme terapisinin etkisine ilişkin araştırmalar sınırlıdır ve kesin sonuç vermemektedir. Amerikan Pediatri Akademisi, duyuya dayalı ergoterapi yaklaşımlarının kapsamlı bir tedavi planının bir parçası olarak kullanılabileceğini; ancak ailelerin terapiye başlamadan önce ölçülebilir hedefler belirlemesini (örneğin “saç yıkamaya ağlamadan katlanabilmek”) ve ilerlemeyi birlikte izlemesini önerir. Çocuğun asıl ihtiyacına yönelik eğitim, örneğin otizm eğitimi ya da dil ve konuşma eğitimi, ihmal edilmemelidir.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Tetikleyicileri gözlemleyin: Hangi ses, doku ya da ortamın çocuğu zorladığını not edin; mümkün olduğunca azaltın.
- Önceden haber verin: Saç kesimi, kalabalık bir ortam ya da program değişikliği gibi zorlayıcı durumları önceden anlatın; resimli bir günlük program kullanın.
- Rahat kıyafet: Etiketsiz, yumuşak dokulu kıyafetler seçin; etiketleri kesin.
- Sakin bir köşe: Evde çocuğun bunaldığında dinlenebileceği loş ve sessiz bir yer hazırlayın; gürültülü ortamlar için kulaklık kullanılabilir.
- Hareket fırsatı: Hareket arayan çocuklara parkta tırmanma, itme-çekme, zıplama gibi güvenli oyunlar ve ders aralarında hareket molaları verin.
- Yeni yiyecekleri azar azar: Yeni dokuları zorlamadan, sevdiği yiyeceklerin yanında küçük miktarlarda sunun.
Beşinci Mevsim’de destek
Duyusal farklılıklar en çok otizm ve gelişim geriliği olan çocuklarda görülür. Fatsa’daki merkezimizde bu çocuklara RAM raporuyla otizm eğitimi, dil ve konuşma eğitimi ve fizyoterapi veriyoruz: Otizm eğitimi · Çocuk fizyoterapisi. RAM raporu olan öğrenciler ücretsiz ders alır.
Sorularınız için: 0 452 433 68 67 · WhatsApp
Sık sorulan sorular
Duyu bütünleme bozukluğu otizm mi?
Hayır, ama ikisi sık birlikte görülür. Duyusal farklılıklar otizmli çocukların çoğunda vardır; ancak otizm tanısı için sosyal iletişim güçlükleri ve tekrarlayıcı davranışlar da gerekir. Duyusal farklılıkları olan her çocuk otizmli değildir.
Duyu bütünleme sorununa hangi bölüm bakar?
İlk başvuru çocuk doktorudur. Gerekirse çocuk ve ergen ruh sağlığı ya da çocuk nörolojisi uzmanı altta yatan bir durum olup olmadığını değerlendirir; duyusal değerlendirmeyi ise ergoterapist yapar.
Duyusal hassasiyetler geçer mi?
Birçok çocukta duyusal hassasiyetler yaşla birlikte azalır ya da çocuk bunlarla baş etmeyi öğrenir. Ortamda yapılan düzenlemeler ve çocuğun ihtiyacına uygun destek bu süreci kolaylaştırır.
Bu yazı ailelere genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Çocuğunuzla ilgili endişeleriniz için çocuk doktorunuza danışın.
Kaynaklar
- National Autistic Society (İngiltere Ulusal Otizm Derneği) — Duyusal farklılıklar
- Amerikan Pediatri Akademisi (2012) — Gelişimsel ve davranışsal bozukluğu olan çocuklarda duyu bütünleme terapileri
- NHS — Çocuklarda otizm belirtileri (duyusal farklılıklar)
Bu sayfa Beşinci Mevsim'in özel eğitim, dil ve konuşma ve fizyoterapi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Son güncelleme: .