Çocuklarda Davranış Bozuklukları

Her çocuk zaman zaman söz dinlemez, öfkelenir, ağlar, vurur ya da yalan söyler. Bunların çoğu gelişimin olağan bir parçasıdır ve çocuk büyüdükçe azalır. Ancak bazı davranışlar çok sık, çok yoğun ya da çok uzun süreli olduğunda çocuğun ailesiyle, okulla ve arkadaşlarıyla ilişkisini bozar. Bu durumda “davranış sorunu”ndan, uzman değerlendirmesiyle de “davranış bozukluğu”ndan söz edilir.

Hangi davranış sorun sayılır?

Bir davranışın sorun olup olmadığına karar verirken şu sorular yol gösterir:

  • Yaşına uygun mu? İki yaşındaki bir çocuğun “hayır” demesi, öfke nöbetleri geçirmesi ve arkadaşını ısırması sık görülür. Öfke nöbetleri genellikle 18 aylık civarında başlar ve 4 yaşına doğru belirgin şekilde azalır. Okul çağındaki bir çocukta aynı davranışların sık görülmesi ise farklı değerlendirilir. Okul öncesi çocukların hayal ürünü öyküleri de yalan sayılmaz.
  • Ne kadar yoğun? Kısa süren bir huysuzluk ile kendine ya da başkasına zarar veren bir öfke aynı değildir.
  • Ne kadar süredir ve ne sıklıkta? Aylardır, neredeyse her gün tekrarlayan davranışlar dikkat gerektirir.
  • Hayatını etkiliyor mu? Okulda, evde ve arkadaş ilişkilerinde belirgin sorunlara yol açıyorsa destek almak gerekir.

Davranış sorunlarının arkasında neler olabilir?

  • Kendini ifade edememe: Konuşması gecikmiş ya da duygularını anlatamayan çocuklar öfkesini davranışla gösterir. Konuşma geliştikçe öfke nöbetleri genellikle azalır. Ayrıntılar: Dil ve konuşma bozuklukları
  • Yorgunluk, açlık, uykusuzluk ve düzensizlik: Basit ama sık görülen nedenlerdir.
  • İlgi ihtiyacı: Olumlu davranışları fark edilmeyen çocuk, ilgiyi olumsuz davranışlarla kazanmayı öğrenebilir.
  • Tutarsız kurallar: Bir gün izin verilen bir davranışın ertesi gün cezalandırılması, ya da anne ile babanın farklı tepki vermesi çocuğun kafasını karıştırır.
  • Kardeş doğumu, taşınma, okul değişikliği, ayrılık ya da kayıp gibi yaşam değişiklikleri.
  • Eşlik eden gelişimsel durumlar: DEHB, otizm, özel öğrenme güçlüğü ya da işitme sorunları davranış sorunlarıyla birlikte görülebilir. Bu durumlarda asıl ihtiyaca yönelik destek, davranışları da düzeltir. Ayrıntılar: DEHB · Otizm

Sık görülen davranış sorunları

  • Öfke nöbetleri: Özellikle 1,5–4 yaşta sık görülür.
  • Vurma, ısırma, itme: Küçük çocuklarda sık görülür ve tek başına çocuğun saldırgan biri olacağını göstermez. Ayrıntılar: Çocuklukta saldırganlık ve başa çıkma yöntemleri
  • Karşı gelme: Kurallara ve yetişkinlere sürekli itiraz etme, sık öfkelenme. Bu davranışlar uzun süre ve yoğun olarak devam ediyorsa uzmanlar “karşı gelme bozukluğu” tanısını değerlendirebilir.
  • Yalan söyleme ve izinsiz alma: Okul çağında sık tekrarlanıyorsa nedenini anlamak gerekir.
  • Ağır davranış sorunları: Başkalarına ya da hayvanlara zarar verme, eşyaları kasıtlı olarak bozma, sürekli hırsızlık gibi davranışlar “davranım bozukluğu” belirtisi olabilir ve mutlaka uzman desteği gerektirir. Ayrıntılar aşağıda.

Uzmanların koyduğu tanılar

Davranış sorunlarının bir “bozukluk” olarak adlandırılmasına yalnızca çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı karar verir. En sık konulan iki tanı şunlardır:

Karşı gelme bozukluğu

Yetişkinlere ve kurallara karşı süregelen, yaşıtlarında görülenden belirgin şekilde fazla olan bir itaatsizlik, öfke ve düşmanlık örüntüsüdür. Genellikle 8 yaşından önce başlar. Çocuk sık sık öfkelenir, kolay alınır, yetişkinlerle tartışır, isteneni bilerek yapmaz, kendi hatası için başkalarını suçlar ve kin tutabilir. Tanı için bu davranışların en az 6 ay sürmesi ve okulda ya da sosyal yaşamda belirgin sorunlara yol açması gerekir.

Davranım bozukluğu

Başkalarının temel haklarının ve yaşa uygun toplumsal kuralların tekrar tekrar çiğnendiği, daha ağır bir tablodur. Belirtiler dört grupta toplanır:

  • İnsanlara ve hayvanlara saldırganlık: Zorbalık, kavga başlatma, başkalarını ya da hayvanları yaralama
  • Eşyalara zarar verme: Kasıtlı olarak eşya bozma, yangın çıkarma
  • Yalan söyleme ve hırsızlık
  • Kuralları ciddi biçimde çiğneme: Gece eve gelmeme, evden kaçma, okulu sürekli asma

Tanı için bu davranışlardan birkaçının son bir yıl içinde tekrarlayan biçimde görülmesi ve çocuğun okul, aile ya da sosyal yaşamını belirgin şekilde bozması gerekir.

Her iki durumda da tedavinin temeli erken başlanan aile eğitimi ve davranışsal yöntemlerdir; ailenin sürece katılması başarıyı belirler. DEHB, öğrenme güçlüğü, kaygı ya da depresyon gibi eşlik eden durumlar da araştırılıp tedavi edilmelidir. Bir çocukta aile içi şiddet ya da istismar şüphesi varsa çocuğun korunması önceliklidir.

Anne ve babalar neler yapabilir?

  • İyi davranışı yakalayın: Çocuğunuz uygun bir şey yaptığında hemen ve somut olarak övün (“Oyuncaklarını toplaman çok güzeldi”). İlgi, en güçlü ödüldür.
  • Az, açık ve tutarlı kurallar koyun: Kuralları yaşına uygun bir dille anlatın; anne ve baba aynı tepkiyi versin.
  • Sonuçları önceden söyleyin ve uygulayın: “Oyuncağı fırlatırsan bugün onunla oynamayacağız” dediyseniz, sakin bir şekilde uygulayın. Ağlama karşısında verdiğiniz kararı değiştirmeyin; aksi halde çocuk öfke nöbetinin işe yaradığını öğrenir.
  • Tehlikesiz olumsuz davranışları görmezden gelin: Sızlanma ya da ilgi çekmek için yapılan davranışlar ilgi görmeyince azalır.
  • Öfke anında sakin kalın: Bağırmak ya da karşılık vermek nöbeti uzatır. Çocuğun dikkatini başka bir şeye çekmek işe yarayabilir.
  • Fiziksel ceza ve aşağılamadan kaçının: Dünya Sağlık Örgütü’ne göre fiziksel ceza, ne kadar hafif olursa olsun, çocuğun ruh sağlığına zarar verir ve davranış sorunlarını zamanla artırır.
  • Düzenli bir günlük program kurun: Uyku, yemek, oyun ve ekran saatleri belli olsun.
  • Siz de örnek olun: Çocuklar öfkeyle nasıl başa çıkılacağını en çok anne ve babasını izleyerek öğrenir.

Daha fazla yöntem için: Çocukta davranış eğitimi

Ne zaman uzmana başvurmalı?

  • Davranışlar aylardır sürüyor ve uyguladığınız yöntemlere rağmen azalmıyorsa,
  • Çocuk kendine, başkalarına ya da hayvanlara zarar veriyorsa,
  • Okuldan sürekli şikâyet geliyor, arkadaş edinemiyorsa,
  • Konuşma gecikmesi, dikkat sorunu ya da gelişimle ilgili başka bir endişeniz de varsa

çocuk doktorunuzla ve okulun rehber öğretmeniyle görüşün; gerekirse çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendirilirsiniz. Davranış sorunlarına eşlik eden dil ve konuşma güçlüğü, otizm ya da öğrenme güçlüğü gibi durumlarda RAM raporuyla ücretsiz destek eğitimi alınabilir: Özel eğitim desteği nasıl alınır?

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuz için bir uzmana danışın.

Kaynaklar

Bu sayfa Beşinci Mevsim'in özel eğitim, dil ve konuşma ve fizyoterapi uzmanlarınca hazırlanmıştır. Son güncelleme: .